Adilin Eşitle Mücadelesi ve Evrensel Tasarım

Adilin Eşitle Mücadelesi ve Evrensel Tasarım

Farklı beceri seviyelerindeki bireylerin beden eğitimi ve spor etkinliklerine dâhil edilmeleri, sahada çalışanların sıklıkla karşılaştıkları bir durumdur. Bu bireylerin motor performanslarındaki farklılıklar doğal karşılanmaktadır. Belli bir ustalık seviyesine ulaşarak günlük yaşam becerilerini destekleyici motor beceri çalışmaları, hem okulda hem de eğitim ortamları dışındaki fiziksel aktivite yaklaşımlarının bir parçası olarak görülmektedir.

Ülkemizde kaynaştırma/bütünleştirme ortamına dâhil edilen öğrenci sayısı özel eğitim okullarına giden öğrencilerin yaklaşık 5 katıdır. Başka bir ifadeyle; kabul gören genel yaklaşım özel gereksinimli bireylerin, mümkünse akranlarıyla aynı okullara yönlendirilmesidir. Spora katılımı etkileyen faktörler incelendiğinde destekleyici okul ortamlarının, öğretmen ve antrenör desteğinin olumlu etkisi bilinmektedir. Bununla birlikte tesislerin erişilebilirliğinin yetersizliği, uygun spor programlarının bulunmaması ya da mevcut programların bilinmemesi sportif katılımı olumsuz etkileyebilir. Bu etkiler göz önünde bulundurulduğunda; okul ortamlarının engelli bireyin spor yapabilmesine hazır hale getirilmesinin ne kadar önemli olduğu ortaya çıkmaktadır.

Evrensel Tasarım

Evrensel tasarım bu noktada bizlere etkili bir alternatif sunmaktadır. Klasik uygulamalarda öğretmen veya okul yönetimi engelli bir öğrenci ile karşılaşmadan önce hazırlık sürecine girmez. Öğrencinin katılımı sonrasında ona uygun ortam ve şartları hazırlamak için yoğun bir gayret, adeta bir koşturmaca içine girilir. Evrensel tasarım ise farklı bir yaklaşımı gerektirir. Tanım olarak esnek eğitsel/sportif malzeme ve etkinliklerin farklı beceri seviyelerindeki öğrencilere göre alternatiflerle sunulmasını gerektirir. Bu alternatifler eğitsel/sportif tasarımın parçası olarak inşa edilmiştir. Öğrencinin okula gelmesini, derse girmesini beklemeden, katılım öncesinde “hal-i hazırda”dır. Bu yaklaşım Türkiye’nin de taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Konvansiyonu’nun eğitimle ilgili 24. Maddesi ve sporla ilgili 30. Maddesi ile de uyum içindedir.

Evrensel tasarım herkese eşit hizmetin ötesinde, adaletli bir yaklaşıma olanak vermektedir. Bireyin ihtiyaçlarına yönelik sporla ilişkili hizmetlerin karşılanması yolunda tatsız, istenmeyen tepkilerin oluşma ihtimalini azaltır. Yapılan uyumlulaştırma faaliyetlerinin sıradan, doğal, günlük yaşantının bir parçası, hayatın doğal akışındaki basit bir uygulama olarak görülmesini sağlar. Klasik anlamda evrensel tasarımın 7 temel prensibi mevcuttur: 1) Adil kullanım, 2) Esnek kullanım, 3) Basit ve sezgisel kullanım, 4) Algılanabilir bilgi, 5) Hataya tolerans, 6) Düşük fiziksel çaba, 7) Erişim ve kullanımda uygun mesafe ve boyut.

Spor için Evrensel Tasarım

Tarihi süreçten bakıldığında evrensel tasarımın bu prensipleri, bir mimari yaklaşımdır. Seksenli yıllardaki engelli hareketi kazanımlarını takip eden farkındalık yıllarında, çeşitli yaş gruplarının ve bedensel engelle yaşayan bireylerin binalara ve diğer sosyal noktalara ulaşımlarının önündeki engellerin kaldırılması hedeflenmiştir. Ardından iki binli yılların sonunda bu yaklaşım eğitsel ortamlara genişletilmiş ve “Öğrenme için Evrensel Tasarım”, bilimsel olarak da geçerli bir çerçeve olarak eğitim uygulamalarını yönlendirmeye başlamıştır. Beden eğitimi ve spor dersi de bu evrensel tasarımın ilkelerinden rahatlıkla faydalanabilir.

Öğrenim programlarını daha erişilebilir ve kapsayıcı yapabilmek adına, öğrenme için evrensel tasarımda bazı temel prensipler vurgulanır. Bu yönlendiriciler esnek bir tasarıma olanak sağlar, bariyerleri azaltır, zorluk seviyelerini optimize eder, başlangıçtan itibaren tüm öğrencilerin spora tam katılıma yönelik ihtiyaçlarını karşılamaya destek olur. Bunu yaparken hedefler, yöntemler, eğitsel donatılar, sportif materyaller, ölçme-değerlendirme alternatifleri tasarımın kapsamına alınır. Sistemin çerçevesi 3 temel prensip üzerine oturur: 

  1. Pratik sportif sunumların yöntemleri çeşitlendirilir: Her bireyin sunulan bilgiyi veya beceriyi anlama/algılama/kavramada farklılıkları mevcuttur. Tek bir şablon sunum yetersiz kalır, tam kapsayıcı olamaz.
  2. Çeşitli uygulama ve ifade yöntemleri sunulur: Bir sportif öğrenme ortamında ilerleme ve kendini ifade bireyler arasında farklık gösterir. Engel durumu özelinde alternatif iletişim ortamlarının hazır olması ve diğer öğrenciler tarafından da aşinalığa sahip olması fayda sağlar. Bildiğini gösterme için alternatif yöntemler devreye girer. Fiziksel hareketler için alternatif de bu başlığın altına yerleşir.
  3. Çoklu uğraşı alternatifi sunulur: Bazı öğrenciler doğaçlamadan, yeni ve farklı uygulamalardan hoşlanırken diğerleri tam aksine, örneğin rutinleri tercih edebilirler. Kimi yalnız çalışmaktan, kimi yeni becerileri akranları ile tecrübe etmekten hoşlanabilir. Dolayısıyla bireyin tercih edebileceği alternatiflerin mevcut olması temel prensiptir. 

Dâhil Etme Spektrumu

Bu uygulamaların farklı engel gruplarına uygulanmasında çeşitli güçlükler, meydan okuyucu, gerçekten gerek beden eğitimi öğretmenlerini gerek okul yöneticilerini zorlayan, çok güç şartları mevcut olabilir. Saha uygulamalarında karşımıza çıkan en ciddi zorlukların bir kısmı da ağır seviyede engele sahip bireylerle çalışırken, bu prensiplerin nasıl uygulanacağı ile ilgilidir. Bilimsel metinlerde, uygulayıcıları bu konuda somut olarak yönlendiren örnekler sınırlıdır.

Nadir çalışmalardan güncel bir örnekte; Grenier, Miller ve Black (2017) ağır engele sahip öğrencilerle çalışırken bu prensiplerin nasıl uygulanabileceğini, “dâhil etme spektrumu” olarak adlandırılan bir yaklaşımla açıklamıştır. Bu bütüncül yaklaşımın sağlanmasında eğitsel yerleştirme süreci prensipleri, en az kısıtlayıcı çerçeve prensipleri ile harmanlanmıştır. Spor için Evrensel Tasarım prensipleriyle uyumlu olarak öğretmenler bariyerleri tespit edebilmekte ve öğrenme hedefleriyle uyumlu, anlamlı, bariyerleri etkisiz hale getiren spor uygulamaları tasarlayabilmektedir. 

Spektrumun aşağıda paylaşılan her 5 bileşeni birbiriyle etkileşir ve diğerlerini destekler. Böylece sportif öğrenme için en uygun ortam oluşturulur. Bu tarz spektrumların sağladığı en ciddi faydalardan biri engelli öğrencinin akranlarıyla birlikte uygulama yapma imkânlarını tetiklemesidir.

  1. Açık (herkes oynayabilir): Çok küçük ya da hiç uyarlama gerektirmeyen etkinlikler.
  2. Modifiye (dahil etme için değiştirme): Uyarlamalar ve ilave desteklerle gerçekleştirilen faaliyetler.
  3. Eşzamanlı (beceri gurupları): Aynı etkinlik, farklı motor beceri seviyelerindeki bireyler tarafından eşzamanlı olarak çalışılabilir.
  4. Ayrı/ Alternatif: Beceri gelişimine daha çok ihtiyacı olanlar için planlanmış uygulamalar.
  5. Engelli Sporları (uyarlanmış fiziksel aktivite): Özel gereksinimli bireyler için tasarlanmış sportif etkinlikler.

Sonuç

Sosyal adalet yaklaşımı, eşitliğin ötesinde; adaleti ön plana çıkartmaktadır. Bu yaklaşıma göre eşitlik adaletle eşdeğer değildir. Engelli sporlarına katılmak, izlemek, parçası olmak için standart uygulamaların ötesine geçmek, zaman zaman yüksek uğraş ve planlama gerektirmektedir. Ancak bu çabanın getirdiği uğraş bir maliyet olarak görülürse, o zaman toplumun bu önemli kesimi dışlayıcı yaklaşıma maruz kalmaktadır. Bu bir maliyet olarak değil, adaleti sağlayıcı destekler olarak görülmelidir. Bu bağlamda beden eğitimindeki, sportif uygulamalardaki fiziksel yeterlilikler yeniden tanımlanmalı, daha geniş ve bütünleştirici katılım teşvik edilmelidir.

Özel gereksinimleri olan birinin sportif uygulamalara katılımını beklemeden, bu uygulamaların herkesin katılımına – önceden – hazır hale getirilmesi icap eder. Bu durum, daha geniş yelpazede hareket kabiliyet ve sınırlılıklarının temsil edildiği bir evrensel tasarımı gerekli kılmaktadır. Spor için evrensel tasarım, okuldaki her beceri seviyesinden öğrencilerin beden eğitimi faaliyetlerine katılımı için proaktif bir yaklaşım çerçevesi çizmektedir. Dâhil etme spektrumu da öğrencilerin akranlarıyla yoğun etkileşimini sağlayacak öğrenme tecrübelerini artırmaktadır. Böyle bir ortam sadece engelli bireye değil, sporun tüm katılımcılarına eşsiz tecrübeler sunmaktadır.

 

 

 

 

 

“Eğer ille de bir engel koyacağım diyorsanız, evrensel tasarımı düşünün!”