Amputelerde Spor ve Protez Uygulamaları

Amputelerde Spor ve Protez Uygulamaları

Amputasyon, kas iskelet sisteminin biyomekaniğini önemli ölçüde bozarak ciddi fiziksel ve psikolojik kayıplara neden olan major bir travmadır. Amputasyon kalıcı bir engele neden olarak, bireylerin yaşamını önemli ölçüde değiştirir.

Amputelere uygulanan rehabilitasyonun hedefleri;

Amputeyi psikolojik, fiziksel ve fonksiyonel açılardan proteze hazırlamak,

Biyomekanik prensiplere uygun bir protez ile alt ekstremite amputelerinde güvenli ve fonksiyonel yürümeyi sağlamak, üst ekstremite amputelerinde ise kendine bakım ve diğer günlük yaşam aktivitelerinin mümkün olduğu kadar bağımsız yapılabilmesini gerçekleştirmek,

Ev/iş yeri/ okul düzenlemeleri ve rekreasyonel aktiviteler ile amputenin normal yaşama katılımını desteklemek ve yaşam kalitesini arttırmaktır.

Bu hedefleri gerçekleştirmek için yapılan ampute rehabilitasyonu 5 aşamada ele alınmaktadır.

- Preoperatif Dönem (Ameliyat öncesi dönem)

- Postoperatif Dönem (Ameliyat sonrası dönem)

- Preprostetik Dönem (Protez öncesi dönem)

- Prostetik Dönem (Protez eğitimi dönemi)

- Sosyal Yaşama Geri Dönüş ve Takip Dönemi

Rehabilitasyon aşamalarının temel amacı, kayıp fonksiyonu yeterince üstlenebilecek teknik özelliklere sahip, estetik ve güdük ile tam uyum sağlayan protezler ile amputenin günlük yaşamda mümkün olan en üst bağımsızlık düzeyine ulaştırmaktır. Bu bağımsızlık düzeyi içerisinde amputenin spor yapabilmesi çok önemlidir.

Amputelerin spor yapabilmesinde yapılan spora göre değişiklik olmakla birlikte, protez önemli unsurlardan biridir. Protezlerde güdükle iyi uyumlu bir soketin olmasına ve spora yönelik olarak seçilmiş protez komponentlerinin bulunmasına dikkat edilmelidir. Protez komponentleri; protez ayak, amputasyon seviyesine göre değişen diz eklemi, kalça eklemi, soket (dış ve iç soket), suspansiyon ve bağlantı sistemleri olmak üzere pek çok parçadan oluşmaktadır. Bu parçaların niteliği ve özellikleri; kişisel gereksinimlere, ülkelere (gelişmiş-gelişmekte) ve sağlık sistemlerine (SGK, Özel Sigortalar) göre değişmektedir.

Amputelerde spor amaçlı kullanılan protezler, yapılan sporun tipine göre farklı modifikasyonları içermeli veya o spora özgü dizayn edilmiş protezler olmalıdır.

Teknolojik gelişmeler protez teknolojisinde de büyük gelişmelere neden olarak, amputelerin protezleriyle spor yapabilmelerine olanak sağlamıştır. Protez kullanıcısı olarak amputeler, karbon veya termoplastik materyallerden yapılmış güdük ile iyi uyumlu, tam temaslı, suspansiyon yönünden başarılı soketler; koşmaya uyumlu, hafif ve doğal hareket akışı sağlayan, stabil spora özgü dizayn edilmiş teknolojik diz eklemleri; koşma ve yürümeye iyi uyum sağlayan esnek, dayanıklı, koşma, zıplama ve hızlı yön değiştirmeye olanak sağlayan teknolojik protez ayaklar ile profesyonel sporcu olabilmektedirler.

Sporcu protezleri genel anlamda; hafif ama dayanıklı, rotasyonel yöndeki hareketleri kısıtlayıcı, güdüğe etkiyen kuvvetleri azaltıcı ya da yok edici özellikte rahat, güdük ile iyi uyumlu ve tam temaslı protezler olmalıdır.

Sonuç olarak ideal spor protezleri yüksek kalitede, hafif, rahatlığı ve fonksiyonelliği dolayısıyla optimal performansı ön planda tutan protezleri içermelidir.

Amputeler var olan protezleriyle çok rahat masa tenisi oynayabilirler, atıcılık ve ayakta okçuluk sporunu yapabilirler. Ancak proteze yönelik teknolojik bir komponent seçimi, sporcunun performansı ve başarısını önemli düzeyde artırır. Atletizm gibi özellikle koşmaya yönelik bir spor dalında yarışılacaksa, mutlaka üst düzey teknolojik bir protez veya protez komponentlerine gereksinim vardır.

Spor bedensel ve ruhsal yapılara sağladığı desteğin yanı sıra disiplin, güven, rekabet ve arkadaşlık duygularını uyararak kişinin topluma dönme ve yararlı olabilme şansını büyük ölçüde arttırmaktadır.

Ampute rehabilitasyonunda amaç; yalnızca hareket özgürlüğünü kazandırmak değil, günlük yaşantısıyla ilgili her türlü aktivitede bağımsız ve üretici olmasını sağlamaktır. Spor, tüm bunları sağlamada en etkili yoldur. Bu yüzden amputeler spora katılım konusunda cesaretlendirilmelidir.