Spora Katılımda Kolaylaştırıcılar ve Bariyerler

Spora Katılımda Kolaylaştırıcılar ve Bariyerler

Spora katılımı etkileyen öğeler; çocukluktan ergenliğe, genç yetişkinlikten ileri yaşlara kadar çeşitli yaş grupları ve sosyal gruplar özelinde incelenmektedir. Daha yaygın katılıma yönelik kanıta dayalıöneriler spor kamuoyu ile paylaşılmaktadır. Konu, 90’lı yılların başından itibaren engelli bireyler özelinde de çok ilgi çekmektedir. Bu dönemde farklı coğrafyalarda ardı ardına yasal düzenlemeler hayata geçmiş, uygulamalarda kısmi iyileşmelerin kilidi açılmıştır. Ülkemizde de 2000’li yıllarda kabul edilen bazı yasalar ve imzalanan uluslararası anlaşmalar ile engelli bireylerin sportif faaliyetlere katılımı; süreç içinde tıbbi modelden, sosyal modele, ardından da insan hakları modeline doğru evrilmiştir.

Bu bağlamda tıpkı mülk edinme hakkı, dini özgürlükler, eğitimde fırsat eşitliği örneklerindeki gibi, “spora engelsiz katılım” artık bir insan hakkı olarak belgelenmiştir. Peki, hak temelli, Birleşmiş Milletler belgelerine, kanunlara ve mevzuata girmiş durumda olan sportif katılımın önündeki bariyerler ve kolaylaştırıcılar nelerdir?  Bu soru önemli bir sorudur, bariyerler önemli bir sorundur! Biraz daha somutlaştıralım:

Şu anda Türkiye rekortmeni olan milli bir sporcumuzun engel durumu sebebiyle üniversite hayatına kadar bir kere bile beden eğitimi dersine girmemiş olması, geri getirilemeyecek bireysel ve sosyal bazı fırsatların kaçmasına ek olarak, elit sportif performans anlamında da kaybedilen yıllar, belki de gecikmiş uluslararası madalyalar olarak karşımızda durmaktadır. Ağır olarak nitelenen seviyede engele sahip bireylere sunulan sportif olanaklar da halen oldukça sınırlıdır. Benzer senaryoların tekrarlanmaması adına bu faktörlerin bilinmesi ve buna göre uygulamalar yapılması, ülke sporuna ve engellenen bireye ciddi kazanımlar sağlayacaktır.

Bilimsel çalışmalarda ve saha değerlendirmelerinde raporlanan/gözlemlenen bariyerler ve kolaylaştırıcıların her biri anlatımı kolaylaştırmak, sadeleştirmek adına bu yazıda bireysel faktörler ve çevresel faktörler olarak sınıflandırılmıştır. Unutmayalım ki listelenen eksikliklerin daha sonra mevcudiyete dönüşmesi durumunda, bu maddeler kolaylaştırıcıya dönüşmektedir.

Bir örnek üzerinde gidelim: Erişilebilir ulaşım olanaklarının kısıtlı, yüksek maliyetli, konforsuz olması bir “bariyer” iken; kolay ulaşılabilir, düşük maliyetli, konforlu olması spora katılım adına bir “kolaylaştırıcı” olarak karşımıza çıkmaktadır. 

BARİYERLER

Bireysel Faktörler:

- Engel durumunun kendisi,

- Enerjiye sahip olmadığını hissetme - yorgunluk,

- Motivasyon eksikliği,

- Sakatlık, başarısızlık, dalga geçilme gibi endişeler (ailelerde de raporlanmıştır),

- Spor geçmişine sahip olmamak.

Çevresel Faktörler:

- Tesis erişilebilirliği,

- Maliyet (özellikle ampütasyonlu, omurilik yaralanması geçirmiş, inme inmiş sporcularca daha sıklıkla raporlanmıştır),

- Sosyo-kültürel durumlar (dini hassasiyetler, toplumsal bakış, vb.),

- Spor tesisleri,

- Sportif bilgi eksikliği / uyarlamaları bilmeme (antrenör, öğretmen, veli, vb.),

- Ulaşım (erişilebilirlik, maliyet, vb.),

- Uygun spor programı eksikliği.

KOLAYLAŞTIRICILAR

Bireysel Faktörler:

- Başarı / meydan okuma hedefi,

- Beceri kazanımları,

- Erken yaşta kazanılan sportif alışkanlıklar,

- Heyecan duymak,

- Maddi kazanım (potansiyeli)

- Sağlık kazanımları,

- Spordan keyif almak,

- Sporla gelen bağımsızlık.

Çevresel Faktörler:

- Hizmet verenlerin engellilerin yaptığı spor branşları / olanakları hakkında bilgi sahibi olması (sağlık personeli, öğretmen, antrenör, vb.),

- Milli temsil / gurur,

- Destekleyici okul ortamı,            

- Sosyal birliktelik, arkadaşlık, sosyalleşme.

(* 1992-2015 aralığındaki alanyazından derlenmiştir)

Geçmişte sportif faaliyetlere katılmış olmak, özellikle bir kaza / hastalık sonrası engellilikle tanışan kişilerde, sportif katılım ciddi anlamda etkilenmektedir. Pozitif sportif tecrübeler, engelli bireylerin sportif katılımına olumlu tesir etmektedir.  

Karşı karşıya kalınması ihtimali olan bariyerler konusunda sporcuyu önceden bilgilendirmek, bu bireyin muhtemel güçlüklere karşı tetikte olmasına ve bunlarla baş etme adına hazırlıklı olmasına katkı sağlayacaktır. Elbette bu bariyerlerin yaş gruplarına göre etkileri değişmektedir. Dolayısıyla sportif katılım önerilerinde herkes için standart çözümler yerine, belli temel prensipler üzerine oturan ancak bireysel özelliklerin de dikkate alındığı alternatifler geliştirilmelidir.

Ayrıca yaşanmışlıkların ışığında; hayata bakışın ve sporcunun bu katılımdan beklentilerinin zamanla değişebileceğini, fiziksel / mental durumunun yıllar içinde farklılaşabileceğini göz önünde bulundurmalıyız. Spora katılım önemli bir ilk aşamadır. Bununla birlikte katılımın uzun yıllar sürmesi de yoğun emek verilen bir süreçtir.

Spora katılımın yaşam boyunca farklı seviyelerde sürdürülmesi için yapılması gerekenler olduğunu hatırlatarak, “dahası var” diyelim…