Engellilerde Psikolojik Beceri Antrenmanlarının Kullanımı

Engellilerde Psikolojik Beceri Antrenmanlarının Kullanımı

Spor psikologları çok uzun zamanlardan beri sporcuların performanslarını sınırlayan psikolojik etkenler üzerinde çalışmalarını sürdürmektedir. Yaklaşık 15-20 senedir de psikolojik başa çıkma stratejilerini engelli sporcular için modifiye etmeye çalışmaktadırlar. Bu sayıdaki yazımda engelli sporcularla çalışan spor psikologları ve antrenörlere yönelik faydalı olabileceğini düşündüğüm birkaç başa çıkma stratejisi üzerine bilgi vermeye çalışacağım.

Genel olarak bedensel engelli sporcular için uygulanan psikolojik beceri programları, engelsiz sporcular için düzenlenenlerden çok da farklı değildir. Bununla birlikte, programlar üzerinde bazı küçük düzenlemeler yapmak da önemlidir. Şimdi birkaç psikolojik beceri antrenmanı üzerinde duralım.

Gevşeme antrenmanı

Dereceli Kas Gevşemesi (Prograssive Muscular Relaxation- PMR); bir dinlenme durumunu teşvik etmek için çeşitli kas gruplarını tedricen gerginleştirmek ve rahatlatmak anlamına gelir. Dereceli Kas Gevşemesi’nde, bazı bedensel engelli bireyler için uyarlanmaya ihtiyaç duyulabilir. Klinik gözlemler, çok sayıda spastisite yaşayan serebral palsili sporcuların, dereceli kas gevşeme uygulamasının gerilim fazını atlayarak ve sadece rahatlama üzerinde yoğunlaştırıldığında fayda sağladığını göstermiştir. Çünkü çalışmanın gerginlik fazının spastisiteyi artırabildiği ortaya konmuştur.

Otojenik çalışma gibi yöntemler de dereceli kas gevşemesi çalışmasına alternatif olarak düşünülebilir. Ampute ve tekerlekli sandalye sporcularında, spinal kord yaralanmaları veya uzuv kaybı durumuna göre,çalışmaların yapılış sırası değiştirilebilir veya atlanılabilir.Çünkü özellikle dereceli kas gevşemesi gibi çalışmaların standart uygulamaları tüm vücudu içine alacak şekilde düzenlenmiştir. Yapılan çalışmalar, bedensel engelli sporcuların bu tür çalışmaların standart halini yüzde elli beşi oranında uygulayabildiklerini göstermiştir. Ayrıca bir diğer seçenek de sporculara hem engel durumuna göre düzenlenmiş programlar sunulması hem de standart programı uygulama tercihini sporcuya bırakmak olabilir. Bunun nedenine gelince; bazı spor psikologları çalışmanın bütün parçalarını uygulamaya kalktıklarında sporcular bazı uzuv ve bölgelerini algılayamadıklarından veya hissetmediklerinden hayal kırıklığına uğrayabilmektedirler. Aksine standart uygulamayı tercih eden bazı sporcular da vücudun bu kısımlarına odaklanırken, gevşeme veya beden farkındalığındaki gelişmeleri algılamışlardır. O yüzden yukarıda belirttiğim gibi tercihin sporculara bırakılması önemlidir. Ek olarak PMR ile karın kaslarını kullanmayan sporcularda gevşeme egzersizi olarak karın solunumunun gevşeme ve konsantrasyonu artırabileceğini de belirtmek gerekir. Buna ek olarak, dereceli kas gevşeme antrenmanının bedensel engelli sporcularda yapılan spor branşına göre düzenlenmesi daha sağlıklı sonuçlar ortaya koyabilir.

Hayal Etme Antrenmanı

Tam bir spinal kord yaralanmasından sonra etkilenen ekstremitenin zihinde görselleştirmesi uzuv kaybı yoksa canlı olur. Fakat bireyde uzuv kaybı oluşmuşsa bu etki zayıf olacaktır. Hatta kırık bacak gibi kısa süreli bedensel engellerde bile ayağı içeren görselleştirmeler zamanla kullanılmamaya bağlı olarak zayıflayabilir. Sadece 2-3 hafta boyunca sabitlenmiş ayak bileği uygulamalarında ayağın hareket etmesi istenen görselleştirmelerinde bile canlılıkta anlamlı derecede azalma meydana gelmektedir. Bununla birlikte, hayal etme antrenmanları bedensel engelli sporcularda mutlaka etkili olacaktır. Önemli olan sporcunun kendini yaptığı sporla ilişkili olarak performans sergiliyorken canlı bir şekilde durumu hayal edebilmesidir. Örneğin, protez kullanan bir sporcu yaptığı branş gereği protezini çıkartıp performans sergiliyorsa (tek kollu veya tek bacaklı bir yüzücünün protez olmadan yüzmesi) hayal etme antrenmanını da protez olmadan, protez kullanarak performans sergileyen bir sporcuda (protez bacaklı bir koşucu veya okçunun protezi ile ok atması) hayal etme antrenmanını protezli bir şekilde yapması gerekir. Yani, hayal etme antrenmanının gerçek ortamla eşleşmesini sağlamak, performans açısından daha yararlı olabilir.

Ayrıca, engelli sporcularda sahip olunan engel görmezlikten gelinerek yapılan hayal etme veya görselleştirme antrenmanının, sporcuda hayal kırıklığı yaratabileceği de yapılan çalışmalarda ortaya konulmaktadır.

Görselleştirme antrenmanı bütün sporcularda olduğu gibi bedensel engelli sporcularda özellikle ulaşım, ekipman ve antrenmana ayrılan zaman vb. sınırlamaları olduğu zaman çok daha önemli hale gelebiliyor. Ayrıca becerilerin öğrenilmeye başladığı ilk dönemlerde kullanılan hayal etme antrenmanı, sporcuda daha hızlı bir gelişimin ortaya çıkmasını sağlayabilir. Buna ek olarak, serebral palsili sporcuların zihinsel antrenmanların gevşeme kısımlarını kullanması spastisiteyi azaltacaktır.

Zihinsel antrenman tekniklerini uygulamak, bedensel engelli sporların zihinsel olarak daha kuvvetli, motivasyon kaynaklarını daha verimli kullanan, kendine güveni yüksek, iletişime açık bir sporcu olarak daha yüksek performans ortaya koymasına katkı sağlayacaktır.